Znaczenie orzecznictwa sądów administracyjnych w sprawach bezczynności i przewlekłości postępowań pobytowych
O wykładni prawa, granicach władzy administracyjnej i ochronie praw cudzoziemca. Orzecznictwo sądowe nie stanowi w polskim porządku prawnym źródła prawa powszechnie obowiązującego. Nie oznacza to wszelako, iż pozbawione jest doniosłości dla ustalenia rzeczywistej treści praw i obowiązków jednostki. Przeciwnie, w sprawach, w których przepis dopuszcza rozbieżne rozumienie, stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz wojewódzkich sądów administracyjnych może mieć znaczenie rozstrzygające dla praktyki stosowania prawa.
Szczególnie wymownym przykładem pozostają spory dotyczące bezczynności wojewodów oraz przewlekłego prowadzenia postępowań w przedmiocie zezwoleń na pobyt cudzoziemców. Zagadnienia praktyczne związane z tymi postępowaniami przedstawiono również w opracowaniach FLH o sporządzaniu ponaglenia i skardze do WSA na bezczynność organu.
I. Przepis szczególny a obowiązek załatwienia sprawy
Ustawą z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, wraz z późniejszymi zmianami, wprowadzono szczególne rozwiązania dotyczące terminów załatwiania określonych spraw cudzoziemców.
Art. 100c, a następnie art. 100d tej ustawy przewidywały, iż bieg terminów w wymienionych postępowaniach prowadzonych przez wojewodów nie rozpoczyna się, zaś rozpoczęty ulega zawieszeniu. Regulacja obejmowała między innymi postępowania dotyczące pobytu czasowego, pobytu stałego oraz pobytu rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej.
Ustawodawca przewidział również szczególne ograniczenia w zakresie dochodzenia środków prawnych związanych z bezczynnością i przewlekłością. Nie było jednak rzeczą oczywistą, jaki jest podmiotowy zakres tych przepisów, a nade wszystko, jak daleko wolno ustawodawcy posunąć się w ograniczaniu prawa jednostki do sądowej kontroli administracji.
II. Rozszerzenie zastosowania przepisów na ogół cudzoziemców
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego ukształtował się pogląd, iż art. 100c i art. 100d nie odnoszą się wyłącznie do obywateli Ukrainy.
NSA w wyroku z dnia 13 lutego 2024 r., II OSK 2362/23, przyjął, że przepisy te obejmują wszystkich cudzoziemców, bez względu na ich obywatelstwo. Podstawą takiego rozumowania była między innymi wykładnia językowa: ustawodawca posłużył się pojęciem cudzoziemca, nie ograniczając go do określonej narodowości.
Zarazem NSA wskazał, iż zawieszenie biegu terminów nie jest równoznaczne z zawieszeniem samego postępowania. Organ administracji nadal pozostaje obowiązany do podejmowania czynności zmierzających do rozpoznania sprawy.
Wedle ówczesnej wykładni szczególne wstrzymanie terminów mogło jednak prowadzić do oddalenia skargi na bezczynność lub przewlekłość, jeżeli okres objęty ustawowym wyłączeniem nie dawał podstaw do stwierdzenia naruszenia. Skarga pozostawała dopuszczalna, lecz niekoniecznie mogła odnieść zamierzony skutek.
W praktyce regulacja ustanowiona jako odpowiedź na nadzwyczajne okoliczności stała się zatem przeszkodą w uzyskiwaniu skutecznej ochrony sądowej przez szeroką kategorię cudzoziemców.
III. Granice konstytucyjnej dopuszczalności zawieszenia terminów
Z biegiem czasu powstało zagadnienie donioślejsze aniżeli sam zakres podmiotowy przepisów: czy rozwiązanie uzasadnione stanem nadzwyczajnym może być wielokrotnie przedłużane, jeżeli jego skutkiem jest długotrwałe ograniczenie prawa do sądu?
W wyroku z dnia 19 maja 2025 r., II OSK 2921/24, NSA poddał analizie dopuszczalność kolejnego przedłużenia obowiązywania art. 100d. Sąd odróżnił pierwotne uzasadnienie szczególnej regulacji od jej dalszego utrzymywania. Okoliczności, które usprawiedliwiały czasowe ograniczenie ochrony prawnej w początkowym okresie napływu uchodźców, nie musiały bowiem zachowywać tej samej mocy w latach następnych.
Dalsze wyroki NSA, w tym z dnia 12 czerwca 2025 r., II OSK 2942/24 oraz z dnia 13 czerwca 2025 r., II OSK 2939/24, rozpatrywały skutki tej regulacji również w świetle granicy 30 czerwca 2024 r. oraz konstytucyjnego prawa do sądu. Przy analizie konkretnej sprawy niezbędne jest jednak odczytanie całej sentencji i uzasadnienia każdego orzeczenia; odmienne okresy opóźnienia mogą prowadzić do odmiennych rozstrzygnięć.
Podstawowe znaczenie przypisano art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz gwarancjom skutecznej ochrony sądowej wynikającym z prawa Unii Europejskiej. Niepodobna bowiem przyjąć, aby trudności organizacyjne administracji mogły bez końca uzasadniać ograniczenie uprawnień procesowych jednostki.
IV. Następstwa nowej wykładni w orzecznictwie WSA
Omawiane zagadnienie znalazło odzwierciedlenie w orzecznictwie wojewódzkich sądów administracyjnych. W wyroku z dnia 2 czerwca 2026 r., II SAB/Gl 133/26, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach stwierdził bezczynność Wojewody Śląskiego w sprawie zezwolenia na pobyt czasowy i zobowiązał organ do wydania aktu w terminie 30 dni od zwrotu akt wraz z prawomocnym wyrokiem. Sąd nie stwierdził przy tym rażącego naruszenia prawa.
Jeszcze wyraźniejszy przykład stanowi wyrok WSA w Gliwicach z dnia 26 czerwca 2026 r., II SAB/Gl 168/26, dotyczący zezwolenia na pobyt rezydenta długoterminowego UE. Sąd zobowiązał wojewodę do rozpoznania wniosku w terminie 30 dni oraz stwierdził bezczynność mającą miejsce z rażącym naruszeniem prawa.
Przytoczone wyroki wskazują na możliwość rzeczywistej, indywidualnej oceny działania organu administracji. Nie oznacza to wszakże automatycznego uwzględnienia każdej skargi. Sąd winien każdorazowo rozważyć przebieg konkretnego postępowania, właściwe terminy, czynności organu oraz okoliczności danej sprawy.
V. Znaczenie orzecznictwa dla praktyki sporządzania skarg
Przy opracowywaniu skargi na bezczynność lub przewlekłość postępowania nie wystarcza samo przytoczenie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego i Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Konieczne jest również ustalenie, jak przepisy szczególne zostały zinterpretowane przez sądy i czy wcześniejsze zapatrywania zachowują aktualność.
W szczególności należy rozróżnić okres, w którym ograniczenie biegu terminów uznawano za usprawiedliwione, od okresu późniejszego, w odniesieniu do którego sądy zakwestionowały dopuszczalność dalszego ograniczania ochrony prawnej.
Skarżący powinien wykazać nie tylko czas trwania postępowania, lecz również istotne okoliczności świadczące o braku należytej aktywności organu. Sposób rozpoznawania uchybień procesowych wojewody opisano nadto w opracowaniu FLH Błędy urzędu wojewódzkiego w postępowaniach o kartę pobytu.
Właściwe powołanie orzecznictwa służy w takim wypadku nie ozdobie argumentacji, lecz przedstawieniu sądowi pełnego stanu prawnego, odczytanego w świetle konstytucyjnych gwarancji ochrony jednostki.
VI. Uwagi końcowe
Przytoczony przykład dowodzi, iż znaczenie orzecznictwa sądów administracyjnych nie może być oceniane wyłącznie przez pryzmat formalnego katalogu źródeł prawa.
Przepis, którego brzmienie pozostaje zasadniczo niezmienione, może w następstwie nowej wykładni konstytucyjnej podlegać odmiennej ocenie przy rozpoznawaniu indywidualnej sprawy.
Prawo do sądu nie powinno stawać się iluzoryczne wskutek wielokrotnego przedłużania rozwiązań, którym ustawodawca nadał pierwotnie charakter wyjątkowy i przejściowy.
Dlatego też w sprawach cudzoziemców dotyczących bezczynności wojewody oraz przewlekłego prowadzenia postępowania znajomość aktualnego orzecznictwa NSA i WSA stanowi nieodzowny element należytej oceny prawnej.
Bezczynność wojewody lub przewlekłe postępowanie? Zamów przygotowanie pisma
Foreigners Legal Hub przyjmuje odpłatne zlecenia dotyczące analizy długotrwałych postępowań pobytowych, sporządzania ponagleń oraz przygotowania skarg do wojewódzkich sądów administracyjnych na bezczynność lub przewlekłość organu.
Sprawdzamy dokumenty i przebieg postępowania, dobieramy właściwą argumentację oraz aktualne orzecznictwo NSA i WSA. W sprawach wymagających reprezentacji przed sądem organizujemy współpracę z adwokatem lub radcą prawnym.
Gdańsk i całe województwo pomorskie. Obsługa zdalna na terenie Polski.
Przywołane orzeczenia i materiały źródłowe
- NSA, 13 lutego 2024 r., II OSK 2362/23.
- NSA, 19 maja 2025 r., II OSK 2921/24.
- NSA, 12 czerwca 2025 r., II OSK 2942/24 oraz 13 czerwca 2025 r., II OSK 2939/24 (odsyłacze przy omówieniu).
- WSA w Gliwicach, 2 czerwca 2026 r., II SAB/Gl 133/26.
- WSA w Gliwicach, 26 czerwca 2026 r., II SAB/Gl 168/26.
- Rzecznik Praw Obywatelskich, materiały dotyczące przewlekłości postępowań legalizacyjnych i odpowiedzi MSWiA.
Foreigners Legal Hub, Gdańsk, 7 listopada 2026 r.
RU